Homeopatia w terapii depresji – podejście klasyczne i kliniczne

Czym jest depresja?

Depresja to poważne zaburzenie psychiczne z grupy chorób afektywnych, charakteryzujące się długotrwałym obniżeniem nastroju, utratą odczuwania przyjemności (anhedonią) oraz spłyceniem emocji​. Osoby chore często doświadczają także objawów somatycznych, takich jak bezsenność, zaburzenia apetytu, przewlekłe zmęczenie czy dolegliwości bólowe, a ich funkcjonowanie społeczne i zawodowe ulega wyraźnemu pogorszeniu. Depresja jest częstym schorzeniem – według danych Światowej Organizacji Zdrowia cierpi na nią ponad 300 milionów ludzi na świecie (w Polsce co najmniej 1,5 miliona)​. Należy podkreślić, że depresja to coś więcej niż krótkotrwały smutek czy „gorszy dzień” – to choroba wymagająca zrozumienia i odpowiedniej terapii.

Przyczyny depresji z perspektywy medycyny akademickiej

W medycynie konwencjonalnej przyjmuje się, że depresja ma charakter wieloczynnikowy. Istnieją biologiczne i genetyczne predyspozycje, które mogą zwiększać ryzyko zachorowania – zalicza się do nich m.in. nieprawidłowości w neuroprzekaźnikach mózgu (np. obniżony poziom serotoniny), zaburzenia hormonalne (np. dysfunkcje tarczycy) oraz rodzinne występowanie chorób afektywnych. Szacuje się, że uwarunkowania genetyczne mogą odpowiadać za ok. 30% przypadków depresji​. Do tego dochodzą czynniki środowiskowe i psychologiczne: przewlekły stres, traumatyczne doświadczenia życiowe (utrata bliskiej osoby, ciężka choroba, przemoc), brak wsparcia społecznego, samotność czy trudna sytuacja materialna to okoliczności sprzyjające rozwojowi depresji​. Nie bez znaczenia bywają cechy osobowości – np. skłonność do negatywnego myślenia, perfekcjonizm połączony z niską samooceną czy trudności w radzeniu sobie z emocjami. Wreszcie, ryzyko zachorowania wzrasta przy niektórych schorzeniach somatycznych (np. choroby układu nerwowego, przewlekły ból) oraz w określonych okresach życia, takich jak poporodowy spadek nastroju czy podeszły wiek​.

Czynniki wyzwalające i pogarszające przebieg depresji

Nawet przy obecności wymienionych wyżej predyspozycji, zwykle potrzebny jest pewien wyzwalacz, aby epizod depresji się rozwinął. Często jest nim stresujące lub traumatyczne wydarzenie – np. śmierć kogoś bliskiego, rozwód, utrata pracy czy ciężki wypadek. Takie doświadczenia mogą przekroczyć zdolność danej osoby do zaadaptowania się, uruchamiając reakcję depresyjną. Również przewlekły stres (np. mobbing w pracy, długotrwałe konflikty rodzinne) potrafi z czasem doprowadzić do depresji, „nadwyrężając” układ nerwowy.

Na przebieg już zdiagnozowanej depresji wpływa wiele czynników pogarszających lub podtrzymujących objawy. Do najważniejszych należą:

• Przewlekły stres i brak wsparcia – ciągłe życie w napięciu oraz poczucie osamotnienia (emocjonalnego i społecznego) często zaostrzają objawy depresyjne. W dzisiejszych czasach rozluźnienia więzi rodzinnych i społecznych samotność bywa wręcz opisywana jako czynnik ryzyka depresji​.
• Traumy z przeszłości – nieprzepracowane urazy psychiczne (np. doświadczenie przemocy w dzieciństwie) mogą „odzywać się” latami, sprawiając że osoba jest bardziej podatna na depresję, a jej epizody mogą mieć cięższy przebieg.
• Niezdrowy styl życia – brak snu lub zaburzony rytm dobowy, niewłaściwa dieta, nadużywanie alkoholu i innych substancji czy brak aktywności fizycznej mogą pogłębiać obniżony nastrój. Na przykład przewlekłe niedosypianie zaburza równowagę neurochemiczną mózgu i często nasila objawy depresji​. Nadużywanie alkoholu wpędza z kolei w błędne koło – chwilowo „poprawia” nastrój, by ostatecznie go jeszcze bardziej obniżyć​.
• Negatywne nastawienie i izolacja – depresja często wiąże się z pesymistycznymi myślami na własny temat i przyszłości. Utrwalanie takich negatywnych schematów myślowych (np. katastrofizowanie, poczucie beznadziei) oraz wycofywanie się z kontaktów społecznych wzajemnie się nakręcają i utrudniają wyjście z choroby​. Osoba w depresji unika ludzi, bo czuje się bezwartościowa – ale samotność pogłębia jej smutek.
• Współwystępujące problemy – obecność innych zaburzeń psychicznych (np. lękowych), chorób somatycznych (np. przewlekły ból, niedoczynność tarczycy) czy trudności życiowych (np. bezrobocie, ubóstwo) może nasilać depresję i utrudniać terapię.

Świadomość powyższych czynników jest ważna, ponieważ pozwala chorym i ich bliskim minimalizować negatywne wpływy – np. zadbać o higienę snu, wsparcie społeczne, unikanie alkoholu czy konstruktywne radzenie sobie ze stresem, co sprzyja zdrowieniu.

Często zadawane pytania o depresję (FAQ)

P: Czy depresja zawsze wymaga leczenia farmakologicznego?
O: Nie, nie zawsze. Sposób leczenia depresji zależy od nasilenia objawów oraz indywidualnej sytuacji pacjenta. W przypadku ciężkiej depresji (zwłaszcza z myślami samobójczymi) standardem medycyny akademickiej jest włączenie leków przeciwdepresyjnych oraz psychoterapii – farmakoterapia bywa niezbędna, by ustabilizować stan chorego. Jednak przy łagodniejszych postaciach depresji, tzw. dystymii lub epizodach o umiarkowanym nasileniu, możliwe jest leczenie bez leków na receptę. W takich przypadkach często zaleca się psychoterapię (np. poznawczo-behawioralną), psychoedukację, wsparcie społeczne oraz zmiany stylu życia (regularny wysiłek fizyczny, poprawa rytmu snu, techniki relaksacyjne). Z perspektywy homeopatii i innych metod naturalnych, farmakologia nie zawsze jest pierwszym wyborem – podkreśla się, że każdy przypadek jest inny. Podsumowując: nie każda depresja wymaga od razu tabletek, ale każda wymaga leczenia – czy to w formie terapii, czy farmakologii, czy metod uzupełniających.

P: Czy można leczyć depresję w sposób naturalny?
O: Tak, istnieją naturalne sposoby wspomagania leczenia depresji, zwłaszcza o łagodnym i umiarkowanym przebiegu. W wielu przypadkach kluczowa okazuje się ziołolecznictwo oraz homeopatia. Ważną rolę pełni też styl życia – regularne ćwiczenia fizyczne potrafią poprawić nastrój (wydzielają się endorfiny), a zdrowa dieta wpływa na równowagę neuroprzekaźników w mózgu. Korzystne mogą być techniki redukcji stresu (medytacja, joga, trening uważności) oraz utrzymywanie kontaktów z bliskimi osobami. Niektóre osoby sięgają po zioła (np. dziurawiec w łagodnej depresji) lub suplementy diety wspierające układ nerwowy. Z perspektywy homeopatii, depresję również podawać terapii naturalnie – odpowiednio dobrane leki homeopatyczne (opisane dalej) mają na celu pobudzić naturalne mechanizmy regulacji nastroju organizmu.

P: Czy homeopatia jest skuteczna w terapii depresji?
O: Tak – właściwie zastosowana homeopatia potrafi przynieść znaczącą poprawę samopoczucia nawet u osób zmagających się z depresją. Podejście homeopatyczne różni się od konwencjonalnego: zamiast tłumić objawy, stara się dotrzeć do przyczyn zaburzenia i traktuje pacjenta holistycznie (uwzględniając stan emocjonalny, cechy osobowości, reakcje fizyczne). W praktyce oznacza to dobór tzw. leku konstytucyjnego, najlepiej dopasowanego do danego pacjenta. Istnieją publikacje i badania sugerujące skuteczność takiego podejścia. Na przykład w jednym z badań z 2015 roku stwierdzono, że indywidualnie dobrana terapia homeopatyczna u kobiet w depresji okołomenopauzalnej dało porównywalne wyniki do standardowego leczenia lekiem Prozac. Z kolei w dużym badaniu obserwacyjnym obejmującym prawie 4000 pacjentów zaobserwowano znaczną i utrzymującą się poprawę objawów depresyjnych po zastosowaniu spersonalizowanej terapii homeopatycznej​. W praktyce terapeutycznej homeopatia bywa stosowana jako terapia samodzielna lub komplementarna w stosunku do leczenia akademickiego.

P: Czy leki homeopatyczne na depresję są bezpieczne? Czy można je łączyć z antydepresantami?
O: Leki homeopatyczne uznaje się za bardzo bezpieczne – przygotowuje się je w wysokich rozcieńczeniach, dzięki czemu nie wykazują działania toksycznego i nie powodują skutków ubocznych typowych dla farmakologii. Można je stosować nawet u dzieci, osób starszych czy kobiet w ciąży pod opieką wykwalifikowanego homeopaty. W początkowym okresie terapii czasem obserwuje się krótkotrwałe nasilenie objawów (tzw. pogorszenie homeopatyczne), co według homeopatów świadczy o pobudzeniu sił uzdrawiających organizmu – reakcja ta jednak mija, ustępując poprawie. Jeśli chodzi o łączenie homeopatii z antydepresantami, nie występują interakcje farmakologiczne, ponieważ leki homeopatyczne działają na innym poziomie (energetyczno-regulacyjnym). Można więc równolegle kontynuować terapię zaleconą przez psychiatrę i wspomagać się homeopatią. W praktyce często stosuje się model, w którym stopniowo wprowadza się terapię homeopatyczną, a następnie – przy poprawie – rozważa się zmniejszenie dawek leków konwencjonalnych. Absolutnie nie należy jednak samodzielnie odstawiać przepisanych leków przeciwdepresyjnych bez zgody lekarza prowadzącego; homeopatia może być natomiast cennym wsparciem i uzupełnieniem, poprawiając ogólny stan psychiczny pacjenta.

Najczęściej stosowane leki homeopatyczne na depresję

Zwolennicy homeopatii podkreślają, że terapia depresji tą metodą zawsze jest indywidualna – dobór leku zależy od tzw. obrazu całościowego pacjenta. Istnieje jednak pewna grupa homeopatycznych remediów, które pojawiają się najczęściej przy pracy z osobami w depresji. Poniżej opisano kluczowe leki homeopatyczne używane w terapiach depresji, wraz z ich charakterystyką i wskazówkami stosowania. Każdy z nich odpowiada określonemu typowi pacjenta oraz specyficznemu zestawowi objawów.

Ignatia amara

Obraz kliniczny: Ignatia amara (Bobom św. Ignacego) jest klasycznym lekiem homeopatycznym na depresję powstałą na tle silnych przeżyć emocjonalnych. Pasuje do osób bardzo wrażliwych, u których doszło do głębokiego zranienia uczuciowego: np. świeżej straty bliskiej osoby, traumatycznego zawodu miłosnego, nagłego wstrząsu emocjonalnego czy przeżywania żałoby. Typowy pacjent Ignatii reaguje na cierpienie histerycznie lub paradoksalnie – emocje są zmienne i nieadekwatne. Osoba taka może tłumić płacz, by za chwilę wybuchnąć śmiechem, lub odczuwać intensywny smutek, a jednocześnie na zewnątrz zachowywać pozory opanowania​. Często spotykane są objawy psychosomatyczne wynikające z tłumionych uczuć: uczucie „guli w gardle” (skurcz gardła) przeszkadzającej w przełykaniu, kołatania serca, napadowy kaszel czy duszności na tle nerwowym​i. Nastrój jest bardzo chwiejny – dominują rozpacz, żal i skrywana złość na sytuację życiową (np. bunt przeciw losowi), którym towarzyszyć mogą sprzeczne symptomy fizyczne (np. ból gardła ustępujący przy połykaniu stałych pokarmów, choć zazwyczaj przełykanie nasila ból​). Osoba w typie Ignatia jest nadmiernie reagująca, drażliwa i płaczliwa, często wzdycha i płacze w samotności, unikając okazywania cierpienia publicznie. Charakterystyczne jest pewne teatralne „przerysowanie” emocji o podłożu histerycznym – chorzy ci mogą mieć skłonność do dramatyzowania lub nieprzewidywalnych reakcji pod wpływem skrajnych uczuć.

Objawy wskazujące: Depresja po stracie lub szoku emocjonalnym; utrzymujący się żal i tęsknota. Napady płaczu, które przynoszą ulgę. Uczucie kluchy w gardle, które nasila się w stanie emocji. Szybkie zmiany nastroju – od płaczu po śmiech. Nieregularne, „dziwaczne” dolegliwości somatyczne: np. głęboka potrzeba wzdychania, czkawka na tle nerwowym, bezsenność z powodu zamartwiania się. Osoba skłonna do ukrywania swojego smutku, a jednocześnie reagująca bardzo silnie na krytykę czy przykrości.

Zalecana potęcja: Najczęściej stosuje się średnie lub wyższe potencji – 30CH, 200CH (a nawet wyższych) przy głębszych, przewlekłych stanach żałoby lub depresji. Homeopaci często podają Ignatię 30CH lub 200CH doraźnie w momencie silnego rozstroju nerwowego (np. tuż po otrzymaniu złej wiadomości), natomiast w depresji przewlekłej koniecznym jest indywidualny dobór potencji biorąc pod uwagę całość objawów.

Uwagi dotyczące stosowania: Po podaniu Ignatii możliwe jest krótkotrwałe zaostrzenie emocjonalne (np. intensywniejszy płacz) – zwykle jest to pozytywny sygnał „rozładowania” tłumionych uczuć. Wskazane jest pozwolić sobie na te emocje, zamiast je hamować. Lek często przynosi szybką ulgę w sytuacjach akutalnego kryzysu psychicznego, a w depresji przewlekłej może wymagać powtarzania dawki w zależności od reakcji pacjenta. Ignatia jest uważana za lek pierwszej pomocy emocjonalnej – warto pamiętać, że nie zastąpi terapii czy wsparcia, ale potrafi ułatwić przejście najtrudniejszego okresu żałoby czy szoku.

Natrum muriaticum

Obraz kliniczny: Natrum muriaticum (chlorek sodu) to jeden z najważniejszych leków homeopatycznych na depresję przewlekłą, reaktywną na urazy emocjonalne. Portret pacjenta Natrum muriaticum często określa się jako „zraniona dusza w pancerzu”. Są to osoby o ogromnej wrażliwości uczuciowej, które jednak mają silną skłonność do introwersji – nie okazują swoich emocji na zewnątrz. Typowy chory jest smutny, przygnębiony, zamknięty w sobie, sprawia wrażenie chłodnego lub obrażonego​. Często to osoby po przebytych zawiedzionych nadziejach, głębokich zawodach lub stratach (np. bolesne rozstanie, brak miłości w dzieciństwie, odrzucenie przez bliskich). Natrum muriaticum żyje przeszłością – rozpamiętuje dawne zranienia i nie potrafi wybaczyć czy zapomnieć doznanego bólu. Miewa oznaki dystymii: brak mu nadziei na przyszłość, jest pesymistą, choć zwykle stara się funkcjonować na co dzień bez zwracania na siebie uwagi. Kluczową cechą jest niechęć do pocieszania – próby wsparcia emocjonalnego ze strony innych paradoksalnie pogarszają jego nastrój​. Osoba Natrum mur. nie chce, by widziano jej łzy; płacze tylko w samotności, w ukryciu​. Na zewnątrz często prezentuje maskę opanowania lub wręcz chłodu, podczas gdy wewnątrz przeżywa głęboki smutek. Towarzyszyć temu mogą objawy somatyczne, takie jak bóle głowy (np. migrena natrumowa pojawiająca się w weekend po stresującym tygodniu), problemy z gospodarką płynów (obrzęki, wahania masy ciała), zaburzenia hormonalne (np. anemia z powodu obfitych miesiączek, problemy tarczycowe) czy skłonność do infekcji, szczególnie gdy tłumione emocje „znajdują ujście” poprzez ciało.

Objawy wskazujące: Przewlekła depresja z przyczyn reaktywnych, szczególnie po utracie lub odrzuceniu (śmierć partnera, rozpad związku, zawiedziona miłość, brak ciepła w domu rodzinnym). Dominujący smutek, który chory zachowuje dla siebie. Izolacja emocjonalna – unikanie zwierzania się, nieufność w okazywaniu uczuć. Płaczliwość w samotności, a zarazem duma niepozwalająca prosić o pomoc. Uczucie chronicznego rozczarowania i goryczy do życia. Wrażliwość na wspomnienia – np. przeglądanie dawnych listów lub zdjęć w tajemnicy i pogrążanie się we wspomnieniach. Pogorszenie nastroju pod wpływem pocieszania (“daj spokój, będzie dobrze” tylko nasila wewnętrzny płacz). Fizycznie: możliwa chęć na bardzo słone potrawy (symbolicznie „dolewanie sobie soli do rany”), częste bóle głowy nasilane stresem lub słońcem, problemy ze snem (bezsenność z natłokiem myśli wieczorem). Mogą występować też objawy somatyczne związane z „wysychaniem” – sucha skóra, spierzchnięte usta, łatwo pojawiająca się opryszczka (np. po przeżyciu stresu).

Zalecana potęcja: 30CH, 200CH i 1000CH są często wybieranymi potencjami dla Natrum muriaticum w przypadkach depresji – zwłaszcza tej przewlekłej, skrytej. Zwykle podaje się jednorazowo dawkę i oczekuje na reakcję przez kilka tygodni. W razie potrzeby dawkę można powtórzyć. W lżejszych stanach lub u osób bardzo wrażliwych niektórzy homeopaci rozpoczynają od potencji 30CH, obserwując czy następuje poprawa, i ewentualnie później przechodzą na 200CH lub zmieniają częstotliwość podawania. W praktyce jednak Natrum mur. to lek głęboko działający.

Uwagi dotyczące stosowania: Po zażyciu Natrum muriaticum pacjent może doświadczyć pewnych zmian w sferze emocji – np. nagłego przypływu wspomnień z przeszłości, snów o dawnych czasach lub krótkotrwałego uczucia większej melancholii. To bywa interpretowane jako ujawnianie się tłumionych uczuć, co poprzedza poprawę. Bliscy pacjenta Natrum powinni wiedzieć, że osoba ta nie znosi litości ani banalnego pocieszania – lepsze efekty przynosi cierpliwa obecność i akceptacja jej sposobu przeżywania. W miarę działania leku często można zaobserwować, że chory stopniowo otwiera się emocjonalnie: np. po raz pierwszy od dawna potrafi się rozpłakać przy kimś lub szczerze opowiedzieć o swoim bólu. Jest to sygnał, że „pancerz” Natrum muriaticum zaczyna pękać, co stanowi ważny krok w zdrowieniu.

Aurum metallicum

Obraz kliniczny: Aurum metallicum (złoto) uznawane jest w homeopatii za lek o niezwykle głębokim działaniu, odpowiadający obrazowi ciężkiej depresji endogennej, często połączonej z silnymi tendencjami samobójczymi. Pacjent w typie Aurum przeżywa najczarniejsze stany: głęboka rozpacz, poczucie beznadziei i kompletnego braku sensu życia to główne cechy obrazu​. Często jest to depresja rozwijająca się jako reakcja na poważny życiowy nezdar – np. bankructwo, utrata wysokiej pozycji, odpowiedzialności lub śmierć kogoś bardzo bliskiego, po której w życiu chorego „zgasło światło”. Aurum to ludzie, którzy nierzadko byli kiedyś pełni ambicji, poczucia obowiązku i perfekcjonizmu, często zajmowali odpowiedzialne stanowiska lub mieli ogromne oczekiwania wobec siebie. Gdy jednak spotyka ich porażka lub strata, popadają w skrajne poczucie winy i skrajnie niską samoocenę – czują się absolutnie nic niewarci. Miewają myśli, że zawiedli wszystkich dookoła, i że jedynym honorowym wyjściem jest dla nich śmierć. W obrazie Aurum metallicum bardzo często występują myśli samobójcze – chorzy myślą o odebraniu sobie życia, a nawet potrafią planować ten czyn (np. rozważają skok z wysoka). Charakterystyczne jest jednak, że mimo tak dramatycznego stanu ducha, potrafią czasem w ciągu dnia normalnie funkcjonować z poczucia obowiązku – np. wypełniają monotonicznie swoje zadania, ale bez cienia radości. Ich rozpacz często jest najgłębsza nocą lub nad ranem. Mogą odczuwać ulgę myśląc, że „jeszcze tylko dziś muszę przetrwać” – w tym sensie perspektywa śmierci przynosi im pocieszenie, co jest odwrotnością normalnego odczuwania. W otoczeniu chorego Aurum bliscy widzą człowieka skrajnie przygnębionego, milczącego, unikającego ludzi (izolacja od otoczenia jest tu bardzo nasilona – chory może zamykać się w pokoju z opuszczonymi roletami). Często pojawia się motyw żałoby i smutku nie do ukojenia – Aurum bywa wskazany np. u osób, które wiele lat po stracie nadal nie potrafią się pozbierać, jakby „umarły za życia” wraz z ukochaną osobą. Fizycznie u takich pacjentów obserwuje się objawy towarzyszące depresji endogennej: zaburzenia rytmu dobowego (typowe wczesne wybudzanie z nasileniem rozpaczy nad ranem), brak apetytu albo przeciwnie – zajadanie rozpaczy (czasem skłonność do słodyczy lub alkoholu jako formy ucieczki), dolegliwości kardiologiczne (Aurum ma również wpływ na układ krążenia – bywa używany na dusznicę, nadciśnienie – co bywa istotne u starszych pacjentów w depresji). Ogólnie jednak to stan, w którym ból istnienia przyćmiewa fizyczne dolegliwości.

Objawy wskazujące: Najcięższe stany depresyjne z myślami samobójczymi. Głęboka rozpacz, poczucie winy i bezwartościowości – przekonanie, że wszystko stracone. Depresja u osób, które były bardzo ambitne lub odpowiedzialne (np. upadek z „wysokiego konia”: od sukcesu do poczucia kompletnej klęski). Silna skłonność do izolacji, unikania ludzi, zamykania się w ciemnych pomieszczeniach. Myśli typu: „lepiej byłoby nie żyć”, „jestem dla wszystkich ciężarem”. Brak reakcji na pocieszanie – dociera do nich jedynie ich własna surowa ocena. Często występuje popęd samobójczy: chęć rzucenia się z wysokości, strzelenia sobie w głowę itp. (ważne: taki stan wymaga bezwzględnie nadzoru lekarza, homeopatia może tu być jedynie wsparciem, nie zastąpi opieki kryzysowej!). Dodatkowo mogą pojawiać się dolegliwości fizyczne pogłębiające depresję: bóle w klatce piersiowej, kołatania serca, bóle kostne (np. bóle kości twarzy, zatok – opisane w patogenezie Aurum), które często nasilają się w nocy.

Zalecana potencja: 200CH lub wyższe – Aurum metallicum ze względu na swój głęboki obraz zazwyczaj podaje się w wysokich potencjach, choć częstotliwość zależy od indywidualnej sytuacji. Generalnie przy Aurum unika się częstego powtarzania – daje się czas na rozwinięcie działania leku.

Uwagi dotyczące stosowania: W trakcie terapii Aurum metallicum nie wolno zostawiać chorego bez opieki – ten lek nie zadziała z dnia na dzień, a osoba z myślami samobójczymi wymaga ciągłego wsparcia i kontroli. Często obserwuje się, że po podaniu Aurum w ciągu kilkunastu dni następuje przebłysk poprawy: chory zaczyna wykazywać drobne zainteresowanie otoczeniem, odrobinę chętniej wychodzi na spacer czy podejmuje rozmowę. To znak, że terapia idzie w dobrą stronę. Warto wtedy zachęcać go do takich aktywności (bez wywierania presji). Złoto w homeopatii „rozświetla mrok duszy” – pacjenci opisują czasem, że najgorsza czarna mgła nieco się rozrzedziła. Poprawa w przypadku Aurum może być powolna, ale stopniowa i stabilna. Ważne jest, by unikać alkoholu i innych używek w trakcie terapii (mogą zagłuszać subtelne efekty leku). Aurum metallicum bywa nazywane „uniwersalnym lekiem homeopatycznym na depresję”, jednak w praktyce trzeba pamiętać, że działa najlepiej właśnie u osób o opisanym obrazie – nie jest remedium na każdy przypadek depresji, stąd potrzeba dokładnej indywidualizacji.

Pulsatilla pratensis

Obraz kliniczny: Pulsatilla (sasanka, dosł. „wietrznik”) to lek kojarzony z łagodną, płaczliwą depresją, częściej u kobiet i dzieci o wrażliwej naturze. Obrazem typowym dla Pulsatilli jest osoba o zmiennych nastrojach, która łatwo się wzrusza i potrzebuje dużo emocjonalnego wsparcia od innych. Mówi się, że „Pulsatilla płacze, kiedy inni na nią patrzą” – to znaczy otwarcie demonstruje swój smutek, niejako szukając pocieszenia. Pacjent Pulsatilla czuje się często samotny i opuszczony, zwłaszcza gdy brakuje mu uwagi i bliskości ze strony otoczenia​. Jest to depresja osób zależnych emocjonalnie, które silnie potrzebują akceptacji. Charakterystyczne są wahania nastroju: rano chory może być przygnębiony, po południu nieco lepszy nastrój, wieczorem znów płacz – niczym pogoda marcowa. Osoba taka bywa nieśmiała, potulna, unika konfliktów. Łatwo się rozkleja: drobna przykrość wyciska łzy. Jednocześnie jej smutek nie ma destrukcyjnej, ciężkiej aury – jest raczej miękki, pełen tęsknoty za ciepłem. Pulsatilla łaknie towarzystwa: czuje się znacznie lepiej przy bliskiej osobie, po rozmowie, przy przytuleniu. Gdy jest sama, jej nastrój wyraźnie się pogarsza. W depresji typu Pulsatilla często tłem są zaburzenia hormonalne (to jeden z głównych leków na depresję poporodową czy w okresie dojrzewania u dziewcząt). Można dostrzec u niej pewną dziecięcość emocjonalną – potrzebę bycia zaopiekowaną. Często pacjent Pulsatilla somatyzuje objawy na poziomie układu pokarmowego (utrata apetytu, mdłości ze zdenerwowania) lub skórnego (egzemy nasilające się pod wpływem stresu). Typowa jest także nietolerancja tłustych potraw i poprawa samopoczucia na świeżym powietrzu – chorzy czują ulgę fizyczną i psychiczną wychodząc na spacer, gdy ich owiewa wiatr (co zgrywa się z naturą rośliny – sasanka jest wietrzna, ruch powietrza jej sprzyja). Ogólnie jednak głównym obrazem jest „słodki smutek” – osoba w depresji potrzebująca Pulsatilli wzbudza w otoczeniu chęć zaopiekowania się nią.

Objawy wskazujące: Łagodne epizody depresyjne, często związane ze zmianami hormonalnymi (okres dojrzewania, połóg, zespół napięcia przedmiesiączkowego). Płaczliwość i potrzeba pocieszania – pacjent łatwo się rozpłacze przy kimś i od razu odczuwa ulgę, gdy zostanie przytulony czy wysłuchany​. Huśtawka nastrojów; chęć towarzystwa – samotność jest źle znoszona. Depresja u osób o usposobieniu cichym, wstydliwym, lecz uczuciowym. Mogą występować również objawy somatyczne: zmęczenie bez wyraźnego powodu, brak łaknienia lub przeciwnie – zajadanie słodyczy dla poprawy humoru, zaburzenia miesiączkowania na tle emocjonalnym (np. zanik okresu u nastolatki pod wpływem stresu). Poprawa samopoczucia na świeżym powietrzu, pogorszenie w dusznych pomieszczeniach. Często chłodne dłonie i stopy mimo braku odczucia zimna.

Zalecana potęcja: 30CH i 200CH (radziej wyższe i niższe potencje) jest często wystarczająca dla Pulsatilli – podaje się ją tak często aż nastrój się poprawi. W przypadku depresji poporodowej czy silniejszych objawów emocjonalnych można zastosować potencję wyższe potencje (łączenie z 1000CH).

Uwagi dotyczące stosowania: Osoby potrzebujące Pulsatilli często szybko reagują na terapię – już kilka dawek potrafi przynieść wyraźne rozchmurzenie. Wraz z działaniem leku pacjent staje się bardziej stabilny emocjonalnie: płacze rzadziej i z konkretnych powodów, zamiast ciągłego „płaczu bez powodu”. Warto podczas terapii zadbać, aby chory nie izolował się – zachęcać go delikatnie do kontaktów z ludźmi, spacerów, drobnych aktywności, bo Pulsatilla lubi ruch i towarzystwo. Ten lek jest na tyle łagodny, że często stosuje się go u dzieci i młodzieży cierpiących na stany depresyjne lub lękowe (np. z powodu problemów szkolnych czy rodzinnych). Poprawa objawia się u nich m.in. lepszym apetytem, spokojniejszym snem i powrotem uśmiechu oraz zainteresowania zabawą. Dorośli pacjenci Pulsatilla z kolei opisują, że „już nie czują się tacy samotni” – nawet jeśli obiektywnie nic się nie zmieniło, ich percepcja wsparcia z otoczenia rośnie (zaczynają dostrzegać życzliwość bliskich, której wcześniej jakby nie widzieli przez łzy).

Sepia officinalis

Obraz kliniczny: Sepia officinalis (atrament mątwy) jest lekiem słynącym z zastosowania w depresji o podłożu hormonalnym, zwłaszcza u kobiet. Obraz Sepii to często portret kobiety przeciążonej nadmiarem ról – próbującej godzić obowiązki zawodowe z życiem rodzinnym – u której długotrwały stres i zmiany hormonalne doprowadziły do wyczerpania oraz zobojętnienia emocjonalnego​. Typowa pacjentka Sepia czuje się zmęczona, sfrustrowana i rozdrażniona. Miewa huśtawki nastroju, ale częściej dominuje u niej drażliwość i apatia niż płaczliwość. Często mówi się o niej, że stała się „zimna” lub obojętna – szczególnie widać to w relacjach rodzinnych. Klasyczny symptom Sepii to utrata więzi emocjonalnej z bliskimi: matka w depresji typu Sepia może z przerażeniem odkryć, że jest jej „wszystko jedno” wobec własnych dzieci czy męża, że ich kocha, ale jakby nie odczuwa już dawnych ciepłych uczuć. Towarzyszy temu ogromne poczucie winy i niezrozumienie samej siebie. Sepia często dotyczy depresji poporodowej – gdy wahania hormonalne po ciąży, brak snu i zmęczenie opieką nad niemowlęciem sprawiają, że młoda mama czuje się skrajnie przytłoczona, poirytowana i nieczuła (wbrew oczekiwaniom społecznym co do „szczęśliwego macierzyństwa”). Innym kontekstem są zaburzenia menopauzalne – kobieta w okresie przekwitania przeżywa spadek hormonów i często kryzys życiowy, czując, że traci swoją dawną rolę. Sepia opisuje kobiety, które dużo od siebie wymagają – często ambitne perfekcjonistki, pragnące sprostać wszystkim zadaniom​. Przez pewien czas udaje im się to kosztem własnego wypoczynku i potrzeb, ale w końcu następuje załamanie sił. Pojawia się zniechęcenie, płaczliwość z bezsilności lub przeciwnie – odrętwienie uczuciowe. Wybuchy złości z byle powodu (dziecko płacze – matka Sepia krzyczy ze złości, po czym czuje wyrzuty sumienia). Nierzadko dochodzą objawy somatyczne: bóle głowy, dolegliwości kręgosłupa (szczególnie odcinek lędźwiowy – „ból krzyża” u Sepii to częsta skarga), zaburzenia cyklu miesiączkowego, uderzenia gorąca, problemy z tarczycą czy nadnerczami. Sepia ma też charakterystyczny objaw fizyczny: uczucie ciężaru w podbrzuszu, jakby „wszystko miało wypaść” (typowe w wypadaniu macicy, ale także metaforycznie oddające ciężar odpowiedzialności ciągnący w dół). Ogólnie obraz Sepii to depresja z przewlekłego przeciążenia i zaburzeń hormonalnych, manifestująca się cynizmem, zobojętnieniem i szybkim irytowaniem się.

Objawy wskazujące: Depresja u kobiet w okresie zmian hormonalnych – po porodzie, w połogu, w czasie menopauzy, rzadziej nasilony PMS. U mężczyzn Sepia rzadko bywa głównym lekiem, choć może znaleźć zastosowanie np. w depresji u taty, który przejął większość obowiązków domowych – obraz „przeciążony życiem rodzinny pan domu” bywa analogiczny. Kluczowe symptomy: apatia, zmęczenie, brak radości z rzeczy, które kiedyś cieszyły. Chora czuje, że musi uciec, pobyć sama – pragnie wyrwać się od rodziny, czasem fantazjuje o wyjeździe w dalekie miejsce. Jednocześnie drobne codzienne problemy ją przerastają – wybucha złością albo płaczem z bezsilności. Oziębłość uczuciowa – brak odruchów czułości, unikanie bliskości fizycznej (Sepia np. nie ma ochoty na seks, ani nawet na przytulenie – gesty te ją męczą). Typowe jest stwierdzenie: „kocham swoją rodzinę, ale nie mogę już na nich patrzeć” – to tragiczny paradoks stanu Sepii. Objawy somatyczne: bóle krzyża, wypadanie włosów (np. po porodzie), zaburzenia miesiączkowania, bóle piersi, nietrzymanie moczu przy kaszlu czy śmiechu (osłabienie mięśni dna miednicy). Często zimne stopy, a jednocześnie nietolerancja zimna (przewianie powoduje dolegliwości). Mogą występować objawy dystansowania się: np. chora stale siada w kącie pokoju czy odwraca się plecami do bliskich, nieświadomie tworząc fizyczny dystans.

Uwagi dotyczące stosowania: Dla pacjentek Sepia ogromnie ważne jest wsparcie otoczenia w odciążeniu ich z obowiązków. Sam lek homeopatyczny może nie zdziałać cudów, jeśli np. młoda mama nadal jest 24 godziny na dobę sama z niemowlęciem i nie śpi po nocach. Dlatego terapię homeopatyczą warto połączyć ze zmianami praktycznymi: zapewnieniem opieki do dziecka, urlopem od pracy, pomocą psychologiczną w nauce asertywności (by nauczyła się prosić o pomoc). Sepia często przywraca chęć do życia i odzyskanie równowagi: kobieta zaczyna znów odczuwać miłość do bliskich, znajduje czas dla siebie bez poczucia winy, potrafi powiedzieć „teraz ja odpoczywam”. Otoczenie może zauważyć, że pacjentka stała się spokojniejsza, mniej kłótliwa, bardziej uśmiechnięta „jak dawniej”. Zmiany te mogą być subtelne, ale stopniowe. W trakcie terapii Sepią warto również zadbać o aktywność fizyczną – ciekawym fenomenem jest to, że osoby tego typu często czują się lepiej po ćwiczeniach. Bieganie, taniec, aerobik – to pomaga rozładować negatywne emocje (Sepia to wszak atrament – symbolicznie można „wypocić” z siebie toksyczne emocje). Wielu homeopatów zaleca pacjentkom Sepia dosłownie: więcej ruchu i wyrwanie się z domu, co jest częścią procesu zdrowienia.

Staphysagria

Obraz kliniczny: Staphysagria (stakingrzyn, Delphinium) jest lekiem dla osób, u których depresja rozwinęła się na skutek długotrwałego tłumienia emocji, zwłaszcza gniewu i upokorzenia. Obraz Staphysagrii często dotyczy osób bardzo łagodnych, wręcz uległych, które „wszystko znoszą” – pozornie ze stoickim spokojem przyjmują krzywdy, ale wewnątrz gromadzą olbrzymią frustrację​. Typowy pacjent to ktoś skrzywdzony (np. w związku, w pracy), kto jednak z różnych powodów nie wyraził swojego sprzeciwu. Może to być żona poniżana latami przez męża tyrana, pracownik traktowany niesprawiedliwie przez szefa, osoba molestowana seksualnie, która milczy – wszędzie tam, gdzie jest gniew i ból zamknięty w środku. Tacy ludzie na zewnątrz pozostają grzeczni, uprzejmi, nigdy „nie podnoszą głosu”​. Są często postrzegani jako bardzo cierpliwi, dobrze wychowani, nigdy się nie złoszczący. Ich potrzeby zwykle są spychane na dalszy plan – sami to robią, nie chcąc sprawiać kłopotu innym​. Jednak nie wyparowane emocje zaczynają ich wewnętrznie niszczyć. Pojawia się depresja z cechami rozgoryczenia, żalu, a nawet przeradzającej się wewnętrznej zgryźliwości. Osoba staje się coraz bardziej zgorzkniała, cyniczna, choć nadal może na co dzień się uśmiechać w sposób wymuszony. Często dochodzi do somatyzacji tych tłumionych emocji – chroniczne napięcie nerwowe znajduje ujście w postaci chorób ciała: np. wrzody żołądka (symbol „przełkowanego gniewu”), tiki nerwowe, bóle brzucha, migreny. U Staphysagrii częste są także epizody załamań nerwowych po silnym upokorzeniu – np. ktoś dumny i wrażliwy zostaje publicznie znieważony i zapada na depresję, bo nie potrafi tego ani znieść, ani wyrazić. Nastroje pacjentów Staphysagria są pełne urazy i poczucia krzywdy. Bywa, że takie osoby w końcu „eksplodują” – po długim okresie tłumienia dochodzi do ataku furii, histerycznego płaczu czy gwałtownej reakcji na błahostkę. Otoczenie bywa zaskoczone: „on/ona zawsze była taka spokojna, a tu nagle awantura o drobiazg”. To właśnie sygnał, że czara goryczy się przelała. Po takim wybuchu chory Staphysagria często jednak czuje się jeszcze gorzej – wstydzi się, obwinia i popada w jeszcze większą depresję, bo „stracił twarz” swoim wybuchem. Mamy więc do czynienia z trudnym do przerwania cyklem: tłumienie – frustracja – depresja – wybuch – poczucie winy – dalsza depresja. Fizycznie u osób tego typu często występują problemy z układem moczowo-płciowym (cystyty na tle stresu, obniżone libido z powodu urazy do partnera, u mężczyzn możliwe problemy z potencją wynikające z psychicznej uległości lub zranionej dumy). Mogą też występować nerwobóle, bóle zębów (zaciskanie zębów ze złości), a nawet choroby autoimmunologiczne, które symbolicznie odzwierciedlają „atak organizmu na siebie” – tak jak chory atakuje siebie nie wyrażając złości na zewnątrz.

Objawy wskazujące: Depresja z silnym komponentem gniewu i żalu, który nie jest wyrażany. Pacjent czuje się upokorzony, poniżony albo niesprawiedliwie potraktowany przez los lub ludzi. Często dotyczy to sytuacji takich jak: bycie ofiarą mobbingu, przemoc domowa (psychiczna/fizyczna), zdrada małżeńska (żona zdradzona, która „dla dobra dzieci” tłumi ból i udaje że jest OK), doświadczenie wielkiej niesprawiedliwości (np. pomówienie, oskarżenie niewinnej osoby, której nikt nie wierzy). Osoba jest z natury łagodna i nieasertywna, unika konfliktów – więc tym bardziej cierpi, kiedy spotka ją krzywda. W depresji staphysagriowej pojawiają się myśli rezygnacyjne, ale innego rodzaju niż u Aurum: raczej „życie jest niesprawiedliwe, nie ma sensu walczyć, skoro i tak mnie poniżą”. Może występować autoagresja (np. w formie samookaleczeń – cielesny ból zastępuje niewyrażony gniew). Każda próba rozmowy o problemie wywołuje łzy lub zamknięcie się w sobie. Tacy pacjenci często mówią: „wszystko we mnie kipi, ale nie umiem tego z siebie wyrzucić”. Fizycznie: napięciowy ból karku i głowy, tiki nerwowe, nawracające infekcje pęcherza (zwłaszcza u kobiet po sytuacjach upokorzenia – znany mechanizm „choroba z emocji”). Może być również skłonność do popadania w nałogi w ukryciu (ktoś może potajemnie pić lub brać środki uspokajające, by znieczulić ból psychiczny).

Uwagi dotyczące stosowania: Pod wpływem Staphysagrii często dochodzi do uwolnienia tłumionych emocji. Pacjent może nagle zdecydować się przerwać milczenie – np. ofiara przemocy po paru dniach terapii zdobywa się na rozmowę z terapeutą lub konfrontację z oprawcą. Bliscy powinni zachęcać chorego do szczerych rozmów: wcześniej osoba ta mówiła „nic się nie stało” – teraz może w końcu opowiedzieć, co czuje. Staphysagria często przynosi ulgę w objawach fizycznych spowodowanych tłumieniem – np. ustępują uporczywe bóle brzucha czy głowy, co również poprawia nastrój. Ważne jest, aby pacjent nauczył się asertywności na przyszłość, bo inaczej sytuacja może się powtarzać. Homeopatia zdejmie aktualną warstwę depresji, ale jeśli dana osoba znów będzie tłumić gniew latami, problem może wrócić. Dlatego idealnym uzupełnieniem jest terapia ucząca wyrażania emocji w bezpieczny sposób. Dawkowanie Staphysagria można stopniowo redukować w miarę poprawy, np. najpierw do 1 raz dziennie, potem 3 razy w tygodniu, aż w końcu lek nie będzie potrzebny. Wiele osób opisuje później, że „nabrały odwagi by zawalczyć o siebie” – to kwintesencja wyjścia z stanu Staphysagria.

Acidum phosphoricum

Obraz kliniczny: Acidum phosphoricum (kwas fosforowy) to ważne remedium w homeopatii na depresję apatyczną, zdominowaną przez objaw zobojętnienia i wyczerpania. Obraz pacjenta Phosphoricum acidum często można sprowadzić do stwierdzenia: „nic mnie nie obchodzi”. Osoba ta doświadczyła zwykle wcześniej długotrwałego stresu, żałoby lub ciężkiej choroby, które „wypaliły” jej żywotność. Teraz jest skrajnie zmęczona psychicznie i fizycznie, a jej emocje jakby się wyłączyły​. To depresja charakteryzująca się apatyczną obojętnością – chory nie płacze, nie złości się, nie cieszy, tylko trwa w stanie pustki. Często tło stanowi utrata – np. młoda osoba po śmierci rodzica, która początkowo bardzo rozpaczała (może nawet Ignatia była wtedy wskazana), ale po pewnym czasie wchodzi w fazę „wypalenia żalu”, gdzie już nie ma łez, zostaje tylko martwa cisza w środku. Inny typowy scenariusz to przemęczenie umysłowe: student po wyczerpującej sesji egzaminacyjnej czy przedsiębiorca po wielu miesiącach chronicznego stresu – najpierw funkcjonowali na wysokich obrotach, a potem nagle opadli z sił i wpadli w odrętwienie. Pacjent Acidum phosphoricum jest zwykle introwertyczny, cichy, zamknięty w sobie. Nie szuka towarzystwa (choć nie unika go tak aktywnie jak Natrum mur., raczej jest mu wszystko jedno). Ma trudności z koncentracją, pamięć mu szwankuje – jakby umysł pracował na zwolnionych obrotach. Może całymi dniami leżeć bezczynnie, patrząc w sufit. Często pojawia się anhedonia – nic nie sprawia przyjemności, nawet ulubione niegdyś hobby. Życie toczy się gdzieś obok niego. W skrajnych przypadkach pacjent może zaniedbywać higienę osobistą czy odżywianie – brak mu motywacji by wstać i coś zrobić. Fizycznie dominują objawy ogólnego osłabienia: bladość, chudnięcie, uczucie ciężkości ciała, czasem wypadanie włosów (np. młody chłopak po traumie emocjonalnej nagle siwieje lub traci włosy – to obraz Phosphoricum). Charakterystyczna bywa skłonność do nadmiernej senności – chory najchętniej spałby całymi dniami, uciekając w sen przed rzeczywistością, choć sen nie daje mu wypoczynku. Warto dodać, że ten stan apatii może pojawić się także u nastolatków – np. po zawodzie miłosnym młody człowiek staje się apatyczny, zaniedbuje szkołę, całymi dniami słucha muzyki i izoluje się. To tzw. depresja młodzieńcza z zobojętnieniem, gdzie Phosphoricum acidum bywa bardzo pomocne, by przywrócić iskrę życia.

Objawy wskazujące: Apatia, obojętność, brak energii. Depresja z przewagą poczucia pustki zamiast odczuwania wyraźnego smutku. Często etiologia: przewlekły stres lub długotrwały smutek, które doprowadziły do wyczerpania układu nerwowego​. Chorzy mówią rzeczy w stylu: „nic mnie już nie cieszy”, „jest mi wszystko jedno, co ze mną będzie”. Brak zainteresowania otoczeniem – nawet wieści, które normalnie by go poruszyły (dobre czy złe), przechodzą bez echa. Bardzo uboga ekspresja emocji i mimiki – twarz blada, pozbawiona wyrazu. Utrata zainteresowań, zaniedbywanie obowiązków. Znaczące osłabienie pamięci i koncentracji – np. uczeń, który wcześniej był pilny, teraz nie może się skupić nad książką, gapi się godzinę w jedną stronę. Fizycznie: często ogólne osłabienie organizmu, podatność na infekcje (obniżona odporność wskutek stresu), u młodych osób możliwy szybki wzrost i związane z tym dolegliwości (Phosphoricum bywa lekim na tzw. „przyspieszone dojrzewanie” – gdy ciało rośnie szybciej niż psychika to unosi). Możliwe są też objawy takie jak nadmierne pocenie (utrata soli mineralnych – to pogarsza stan, pacjent czuje się jak „z krwi i kości wyprany”), biegunki stresowe, nocne poty, siwienie włosów, uporczywe bóle napięciowe głowy.

Uwagi dotyczące stosowania: Poprawa po Acidum phosphoricum objawia się tym, że pacjent zaczyna reagować na bodźce emocjonalne. Co to znaczy? Na przykład coś go w końcu rozbawi – po raz pierwszy od dawna uśmiechnie się na widok ulubionego filmu, albo odwiedziny przyjaciela nie będą już obojętne, tylko wywołają cień radości. Stopniowo wraca zainteresowanie światem. Osoby młode mogą nagle „wziąć się w garść” – np. nastolatek znów zaczyna odrabiać lekcje, bo odzyskuje ambicję i chęć zdania do następnej klasy. Bardzo ważnym elementem jest tu rekonwalescencja fizyczna: warto dbać o dietę bogatą w minerały (fosfor, magnez, cynk – których utratę metaforycznie ten lek leczy), nawadnianie organizmu, lekką aktywność fizyczną dla dotlenienia mózgu. Phosphoricum acidum to lek, który niejako „podnosi na duchu i ciele” – często stosowany także u osób po długiej chorobie osłabiającej (np. po mocnej infekcji, po mononukleozie) w celu zapobiegania depresji postchorobowej. Jeśli depresja apatyczna jest wynikiem bardzo silnego urazu (np. śmierci dziecka), terapia będzie dłuższa i może wymagać wsparcia innymi środkami (żeby przeżyć żałobę aktywnie). Jednak w przypadkach „wypalenia” codziennym stresem poprawa potrafi być dość szybka – pacjent budzi się jakby z letargu, zaczyna znowu odczuwać emocje, nawet jeśli to na początku smutek czy złość (lepsze to niż pustka, bo oznacza, że wraca do siebie). Dalsza terapia może potem wymagać innego leku w kolejnym etapie (np. gdy już wrócą emocje, okaże się że dominuje smutek – wtedy być może Natrum muriaticum, itd.). Acidum phosphoricum często bywa więc pierwszym etapem „wydobycia z odrętwienia”, po którym następuje dokładniejsza analiza dalszych potrzeb pacjenta.

---

Podsumowanie: Terapia depresji z perspektywy homeopatii polega na szczegółowym dopasowaniu leku do obrazu chorego – jego charakteru, sposobu reagowania na stres, dominujących objawów. W powyższym artykule opisano najczęściej używane remedia, takie jak Ignatia, Natrum muriaticum, Aurum metallicum, Pulsatilla, Sepia, Staphysagria czy Acidum phosphoricum. W praktyce jednak homeopata może wybrać spośród kilkuset leków ten jedyny, który odpowiada indywidualnej sytuacji pacjenta​. Ważne jest, by pamiętać, że homeopatia nie neguje innych form leczenia – wielu zwolenników tej metody podkreśla rolę psychoterapii, wsparcia bliskich i zdrowego stylu życia jako fundamentów powrotu do zdrowia. Perspektywa homeopatyczna wnosi przekonanie, że poprzez pobudzenie wewnętrznych sił organizmu i holistyczne podejście można osiągnąć poprawę nastroju w sposób łagodny i trwały. Bez względu na wybraną metodę, kluczowe jest, aby osoba cierpiąca na depresję nie pozostawała sama ze swoim problemem i miała zapewnioną profesjonalną pomoc – czy to w nurcie akademickim, czy alternatywnym, czy (najlepiej) komplementarnym. Istotą terapii jest bowiem przywrócenie choremu nadziei, równowagi i chęci do życia.

Źródła: Homeopatia praktyczna, materia medica, doświadczenia kliniczne homeopatów, oraz dane statystyczne WHO i publikacje psychologiczne.